Aanbellen bij Bosch [deel 1]

Tot vervelens toe hebben ze de lijst afgevinkt. Maar vergissen is geen optie. Vooruit, nog een keer. Boortje van 8 mm: check. Doosje pluggen: check. Doosje schilderijhaakjes: check. Waterpas: check. De Technische Dienst van het Noordbrabants Museum is zeker van haar zaak. De stofjasmannen kunnen de 20 schilderijen en 19 tekeningen van Bosch, die naar hun oorsprong terugkeren, aan de wanden hangen. Zo beloont Den Bosch de heimwee van de meesterstukken. Te lang hingen ze sipjes in Madrid, New York, Venetië, Gent en andere steden.

Alle betrokkenen zijn pauwentrots. Terecht, want de expositie ‘Visioenen van een genie’, die half februari opent, telt meesterwerken. Maar het blijven geleende veren. De stad heeft geen kunst van Bosch. Zelfs sporen ervan ontbreken. In het familie-atelier op Markt 29 is niets gevonden. Geen splintertje eikenhout voor een drieluik, geen doodgedrukte bladluizen waar hij rode verf van maakte, geen marter- of varkenshaar van een kwast. Ook onderzoek op Markt 61, het woonhuis van het echtpaar Bosch, eindigde met lege handen. Geen minnebriefje dat Jeroen aan zijn vrouw Aleid schreef, geen crucifix om de duivel van huisvredebreuk te weerhouden, zelfs geen kruimeltjes eten in de naden van de keukenvloer. Dat is gek. Vóór Jeroen ging schilderen, at hij dagelijks een flink bord geestverruimende soep. Maar van de ingrediënten is nog geen schilfer teruggevonden: geen gedroogde wrattenpad, geen teennagels van een onschuldig gehangene, geen flesje tranen van een verlegen meisje. 

Sneu? Ja. Het maakt van Den Bosch een goochelaar die al eeuwen zijn konijn kwijt is – slechts de lege hoed blijft over. Gelukkig heeft de Bossche middenstand in haar ruimhartigheid besloten om het gapende gat te dichten. Slijterij Belgers verkoopt witte Jeroen Bosch-wijn die in Portugal op eikenhout is gerijpt, Jopie van de warenmarkt introduceert uiterst beschaafde Jeroen Bosch-kaas en stadsbrouwerij ’t Kolleke voorziet schuimende winst dankzij Bosch-bier. Het wachten is op de bijdrage van de Gamma: de Bosch-plint, opdat de moderne mens zijn laag-bij-de-grondse aard niet vergeet.

Toch is het wat schralig, al die handelswaar die knipoogt naar de zeven hoofdzonden. Begin 2017 zullen de uitverkoopbakken onvermijdelijk vol liggen met overtollige Bosch-boksballen (woede), Bosch-beddegoed (luiheid) en Bosch-braadpannen (vraatzucht). Maar er is nog hoop. Volgens ingewijden ligt in de middelste bureaulade van museumdirecteur Charles de Mooij één extra schilderijhaakje. Het wacht. Op dat ene nog onontdekte schilderij van de meester. Als het in 2016 boven water komt, zullen De Mooij, Rombouts en ’s-Gravesande trechterzot van geluk raken.

Maar waar is het stille meesterwerk? Bungelt het ergens boven een bankstel in de stad? Is de eigenaar een vergeten bloedverwant van de schilder? Lastige kwestie, want een testament van Bosch is nooit gevonden. Zijn huwelijk bleef ook kinderloos, al zegt dat niets. Zo hield prins Bernhard jarenlang vol dat hij slechts vier kinderen had, terwijl een groepsfoto van al zijn bloedjes vermoedelijk een groothoeklens verlangt. 

Tijd voor onderzoek. De telefoongids kent zeven vermeldingen van de naam Bosch. Weliswaar is Van Aken feitelijk de familienaam van Jeroen, maar een kniesoor die dat de Bosschenaren in blijft wrijven. Het storende naamsfeitje is in de bibliotheken van Nederland niet meer terug te vinden: de gemeentelijke afdeling Citymarketing heeft het afgelopen jaar overal stilletjes weg laten lakken. Kosten van Operatie Typex: 870.000 euro. Veul geld? Ja, exact een azc-referendum en een puthuis. Maar Bosch bekt beter.

Tijd om op de fiets te springen en bij zeven adressen, van Haverleij tot Zuid, aan te bellen. Met die ene cliffhanger-vraag: hangt er bij u een Bosch?

_____________

Publicatie in Brabants Dagblad: woensdag 13 januari 2015. Deel 2 verschijnt op woensdag 28 januari inBD en online.